Η Αθηνά Παυλίδου μιλά για τον μετασχηματισμό του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα σε ένα σύγχρονο, ανοιχτό και κοινωνικά ενεργό οργανισμό
της Αθανασίας Μπίδιου
Όταν η Αθηνά Παυλίδου επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη το φθινόπωρο του 2023 για να αναλάβει τη διεύθυνση του Ιδρύματος Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα και της Νεότερης Ιστορίας της Μακεδονίας, κουβαλούσε μαζί της όχι μόνο εμπειρία, αλλά και ένα σαφές όραμα. Δύο χρόνια μετά, ο απολογισμός αυτής της διαδρομής αποτυπώνει μια συνειδητή προσπάθεια μετασχηματισμού του ΙΜΜΑ, ενός μουσείου που εδώ και περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες αποτελεί βασικό τοπόσημο της Θεσσαλονίκης, σε έναν σύγχρονο, ανοιχτό και κοινωνικά ενεργό οργανισμό.
«Η διετία αυτή αποτελεί για μένα μια ουσιαστική στιγμή απολογισμού. Ήταν μια περίοδος έντονης εργασίας και δημιουργικών συνεργασιών, κατά την οποία προσπαθήσαμε να θέσουμε στέρεες βάσεις για έναν δυναμικό μουσειακό οργανισμό», τονίζει η διευθύντρια του ΙΜΜΑ Αθηνά Παυλίδου, μιλώντας στο Vwoman. Παρότι ο χρόνος θεωρείται μικρός για ένα μουσείο, η ίδια επισημαίνει ότι έχουν γίνει «ουσιαστικά και μετρήσιμα βήματα» σε όλους τους βασικούς άξονες στρατηγικής: από την ανάπτυξη κοινού και τη συμπερίληψη, μέχρι τον ψηφιακό μετασχηματισμό, τη βιωσιμότητα και την εξωστρέφεια.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στη δικτύωση του ΙΜΜΑ, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Η συμμετοχή σε ευρωπαϊκά και παγκόσμια δίκτυα, η συνεργασία με πανεπιστήμια του εξωτερικού και η παρουσία σε κορυφαία συνέδρια, όπως το ICOM Dubai 2025, ενίσχυσαν τη θέση του Μουσείου στον διεθνή διάλογο για τη δημόσια ιστορία. «Φυσικά, παραμένουν ακόμη πολλά να γίνουν. Ωστόσο, πιστεύω ότι αυτή η διετία λειτούργησε ως ένα σταθερό θεμέλιο πάνω στο οποίο μπορούμε να σχεδιάσουμε με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και ωριμότητα τα επόμενα βήματα», σημειώνει.
Η προσέγγισή της δεν είναι τυχαία. Η Αθηνά Παυλίδου είναι μουσειολόγος και πολιτιστική διαχειρίστρια, έχει ζήσει και εργαστεί σε διαφορετικές πόλεις της Ελλάδας και του εξωτερικού και έχει έρθει σε επαφή με ποικίλες μουσειακές και πολιτιστικές πρακτικές. Απόφοιτος Φιλολογίας του ΑΠΘ, με μεταπτυχιακές σπουδές στη Μουσειολογία και υποψήφια διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, αντιμετωπίζει το μουσείο όχι μόνο ως φορέα ιστορικής μνήμης, αλλά ως ζωντανό οργανισμό σε συνεχή διάλογο με την κοινωνία.
Μία νέα σχέση με το κοινό
Η σχέση με το κοινό αποτελεί για την ίδια τον πιο κρίσιμο δείκτη επιτυχίας. Όχι μόνο σε επίπεδο επισκεψιμότητας, αλλά κυρίως σε επίπεδο εμπιστοσύνης. «Αυτό που μας ενδιαφέρει περισσότερο είναι η ποιότητα της σχέσης που χτίζεται με τους επισκέπτες», εξηγεί. Τα τελευταία δύο χρόνια, το ΙΜΜΑ είδε ένα κοινό πιο ενεργό και πιο απαιτητικό να επιστρέφει, να συμμετέχει σε εκπαιδευτικά προγράμματα, ημερίδες και ξεναγήσεις, αλλά και να αγκαλιάζει δράσεις που ξεφεύγουν από τα παραδοσιακά όρια ενός ιστορικού μουσείου: σύγχρονη τέχνη, μουσειακό θέατρο, performance και εργαστήρια δημιουργίας.
Παράλληλα, η ανταπόκριση αποτυπώνεται και στην επιτυχία δράσεων εκτός του Μουσείου: περιοδεύουσες εκθέσεις σε μουσεία και πολιτιστικούς χώρους σε όλη την Ελλάδα, συνεργασίες με δήμους και τοπικούς φορείς, δράσεις στην περιφέρεια, αλλά και ψηφιακές πρωτοβουλίες που έφεραν το ΙΜΜΑ σε επαφή με κοινά εκτός Θεσσαλονίκης.
«Η αυξανόμενη απήχηση στα ψηφιακά μέσα και η ενεργή συμμετοχή του κοινού ακόμα και σε διαδικτυακές δράσεις είναι επίσης ενδεικτικές αυτής της νέας σχέσης. Επίσης, πολύ σημαντικό βήμα αποτέλεσαν οι δράσεις προσβασιμότητας και συμπερίληψης καθώς και οι συστηματικές πλέον ξεναγήσεις στην ελληνική νοηματική γλώσσα, καθώς άνοιξαν το Μουσείο σε νέες κοινότητες», επισημαίνει η Αθηνά Παυλίδου.
Άνοιγμα στους νέους
Ιδιαίτερη σημασία έχει δοθεί στην προσέγγιση νέων ηλικιών. «Ένα μουσείο που δεν συνομιλεί με τους νέους κινδυνεύει να αποκοπεί από το μέλλον του», υπογραμμίζει η ίδια.
Στο ΙΜΜΑ, οι νέοι δεν αντιμετωπίζονται απλώς ως επισκέπτες, αλλά ως ενεργοί συνομιλητές. Μέσα από συνεργασίες με τα πανεπιστήμια της Θεσσαλονίκης, πρακτικές ασκήσεις και τη φιλοξενία μαθημάτων στους χώρους του Μουσείου, έχει δημιουργηθεί ένας πυρήνας φοιτητών που λειτουργούν ως άτυποι «πρεσβευτές» του ΙΜΜΑ, ιδιαίτερα στα κοινωνικά δίκτυα.
Εξάλλου, βασικός πυλώνας στρατηγικής αποτελεί ο ψηφιακός μετασχηματισμός του Μουσείου. Για την Αθηνά Παυλίδου, η τεχνολογία δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά μέσο. «Τα ψηφιακά εργαλεία μας βοηθούν να κάνουμε την ιστορία πιο ελκυστική και πιο κατανοητή», λέει. Η ψηφιοποίηση των συλλογών, οι ηχητικοί ξεναγοί, οι διαδραστικές εφαρμογές και η εικονική περιήγηση 360° έχουν ήδη αλλάξει την εμπειρία του επισκέπτη, ενώ παράλληλα δημιουργούν νέες δυνατότητες για διαδικτυακά προγράμματα και προσέγγιση κοινού εκτός Θεσσαλονίκης.
«Το επόμενο επίσης βήμα στον σχεδιασμό μας είναι η αξιοποίησή των υπαρχόντων και η ανάπτυξη νέων ψηφιακών εργαλείων που θα εξασφαλίζουν την προσβασιμότητα της συλλογής και του εκθεσιακού μας χώρου σε άτομα με αισθητηριακές αναπηρίες», επισημαίνει.
«Θεσσαλονικέων Ενθυμήματα»
Ξεχωριστή θέση στις δράσεις του ΙΜΜΑ κατέχει το Ημερολόγιο του 2026 με τίτλο «Θεσσαλονικέων Ενθυμήματα». Μέσα από εικονογραφημένα επιστολικά δελτάρια των αρχών του 20ού αιώνα, αναδύεται η πολυπολιτισμική ταυτότητα της πόλης. «Ο αναγνώστης ανακαλύπτει τη Θεσσαλονίκη μέσα από τις καρτ ποστάλ της εποχής, ενώ αναδεικνύεται η ιστορία και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ίδιου του επικοινωνιακού μέσου, των επιστολικών δελταρίων, μέσα από μία και μόνο συλλογή: εκείνη του πολιτικού μηχανικού και συλλέκτη Γιώργου Θωμαρέη. Η συνειδητή επιλογή της αποκλειστικής χρήσης της συγκεκριμένης συλλογής αποσκοπεί στην ανάδειξη της συνοχής, της πληρότητάς της, αλλά και της ίδιας της συλλεκτικής δραστηριότητας», επισημαίνει η Αθηνά Παυλίδου.
Στη συλλογή περιλαμβάνονται σπάνια τεκμήρια, όπως μία από τις πρώτες εικονογραφημένες καρτ ποστάλ της Θεσσαλονίκης, χρονολογημένη το 1896, καθώς και μία φωτογραφική κάρτα των ετών 1908–1910 που απεικονίζει το τραμ της πόλης, στο οποίο συνυπάρχουν δύο βαγόνια: το παλαιό ιππήλατο και το νέο μηχανοκίνητο. Επιπλέον, διακεκριμένοι επιστήμονες από διαφορετικά ερευνητικά πεδία συνέταξαν τα κείμενα του Ημερολογίου, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην τεκμηρίωση και τη διεπιστημονική του προσέγγιση.
Το πρόγραμμα του Μουσείου για τη νέα χρονιά
Το βλέμμα παραμένει στραμμένο στο μέλλον. Το πρόγραμμα της νέας χρονιάς περιλαμβάνει νέα εκπαιδευτικά προγράμματα και πρωτοβουλίες που αναδεικνύουν την αρχιτεκτονική ιστορία του κτηρίου του Μουσείου αλλά και της Θεσσαλονίκης επιμορφωτικές ημερίδες για επίκαιρα θέματα στον χώρο του πολιτισμού και της εκπαίδευσης, μία pop up δράση-έκθεση έκπληξη σε συνεργασία με την Ιστορικό Τέχνης, Ίριδα Κρητικού, καθώς και τις δύο κεντρικές περιοδικές εκθέσεις για το 2026. Η πρώτη, σε επιμέλεια της Καθηγήτριας και Διευθύντριας του ερευνητικού κέντρου, Σταυρούλας Μαυρογένη, ακολουθεί τη λογική του Ημερολογίου και θα παρουσιάζει τη Θεσσαλονίκη των αρχών του 20ού αιώνα μέσα από πλούσιο αρχειακό και φωτογραφικό υλικό. Η δεύτερη σε επιμέλεια της ίδιας και σε συνδιοργάνωση με το Κέντρο Λόγου και Τέχνης «Διέξοδος» εντάσσεται στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για τα 200 χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου και θα συνδυάζει την ιστορία με τη σύγχρονη τέχνη μέσα από φωτογραφίες του Νίκου Σιάμου και πίνακες ζωγραφικής του Γιάννη Αδαμάκη.
Τέλος, ένα από τα πιο σημαντικά έργα του ΙΜΜΑ στον άξονα της προσβασιμότητας, που υλοποιείται αυτή την περίοδο σε συνεργασία με την ΑΜΚΕ Off Stream και με την επιχορήγηση και την αιγίδα του ΥΠΠΟ-Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ολοκληρώνεται και θα παρουσιαστεί σύντομα. Πρόκειται για μία καινοτόμα πρωτοβουλία με τίτλο «Αισθήσεις σε Διάλογο: Μια Συμμετοχική Προσέγγιση Προσβασιμότητας της Συλλογής του ΙΜΜΑ» που προάγει την ισότιμη πρόσβαση στον πολιτισμό.
Το όραμα για ένα Μουσείο ανοιχτό και προσβάσιμο σε όλους
Μιλώντας για τις προκλήσεις ενός ιστορικού μουσείου σήμερα, η Αθηνά Παυλίδου αναφέρεται στη σταθερή χρηματοδότηση, στη διαρκή ανανέωση της σχέσης με το κοινό και στην ανάγκη να παραμένει κοινωνικά επίκαιρο. «Για να ανταποκριθούμε σε αυτές τις προκλήσεις, επενδύουμε σε ένα πολυεπίπεδο μοντέλο χρηματοδότησης, όπως ευρωπαϊκά προγράμματα, ερευνητικά προγράμματα με Δήμους και φορείς, ιδιωτικές χορηγίες, συνεργασίες και ίδια έσοδα, και ταυτόχρονα σε στρατηγικές εξωστρέφειας, δικτύωσης, ψηφιακής παρουσίας και ποικιλομορφίας δράσεων, ώστε το ΙΜΜΑ να παραμένει βιώσιμο, ελκυστικό και κοινωνικά επίκαιρο», επισημαίνει.
«Βασική μας αντίληψη, που διαπερνάει πλέον όλη τη δραστηριότητά μας, είναι ότι τα μουσεία σήμερα επιτελούν έναν πολυεπίπεδο και ουσιαστικό ρόλο στις σύγχρονες κοινωνίες. Δεν λειτουργούν μόνο ως χώροι εκπαίδευσης, αλλά και ως χώροι ψυχαγωγίας, κοινωνικοποίησης και αναστοχασμού, συμβάλλοντας συνολικά στη βελτίωση της ποιότητας ζωής και της ψυχικής μας υγείας. Είναι χώροι συνάντησης, διαλόγου και εμπειρίας, που προσφέρουν στους ανθρώπους τη δυνατότητα να επιβραδύνουν, να σκεφτούν και να συνδεθούν με τον εαυτό τους και τους άλλους. Μέσα από τις δράσεις μας στο ΙΜΜΑ επιδιώκουμε να ανταποκρινόμαστε ουσιαστικά σε αυτόν τον σύγχρονο ρόλο του μουσείου», εξηγεί η Αθηνά Παυλίδου.
Σε λίγα χρόνια, η ίδια θα ήθελε το ΙΜΜΑ να αποτελεί ένα μουσείο ανοιχτό και προσβάσιμο σε όλους, που θα έχει αναπτύξει ουσιαστικές σχέσεις με τις κοινότητες, θα διατηρεί την εμπιστοσύνη και το ενδιαφέρον τους. «Θα ήθελα να χαρακτηρίζεται ως ένας ξεχωριστός, φιλικός και φιλόξενος χώρος πολιτισμού και να λειτουργεί ως σημείο αναφοράς για την πόλη και τη Μακεδονία. Ένα μουσείο στο οποίο επισκέπτες όλων των ηλικιών θα επιστρέφουν, θα συμμετέχουν ενεργά στις δράσεις του και θα συνδιαμορφώνουν το πρόγραμμά του, νιώθοντας ότι αποτελεί ένα δικό τους κομμάτι και ένα ζωντανό, κεντρικό και αναπόσπαστο στοιχείο της πολιτιστικής ζωής του τόπου».
