Μήπως στην προσπάθειά μας να εξασφαλίσουμε το καλύτερο μέλλον για τα παιδιά, καταλήγουμε να τους ζητάμε πάρα πολλά, πολύ νωρίς;
Οι περισσότεροι γονείς θέλουν να προσφέρουν στα παιδιά τους όσο το δυνατόν περισσότερες ευκαιρίες. Ένα καλό σχολείο, ξένες γλώσσες, δραστηριότητες, υψηλές επιδόσεις και όλα εκείνα που πιστεύουμε ότι κάποια στιγμή θα τους ανοίξουν δρόμους. Μαζί με αυτή την επιθυμία, όμως, έρχεται συχνά και ένας επίμονος φόβος: μήπως μια δική μας λάθος απόφαση σήμερα τους κοστίσει αύριο.
Η ψυχολόγος και συγγραφέας Madeline Levine έχει ασχοληθεί εκτενώς με αυτή την αγωνία στο βιβλίο της Teach Your Children Well: Parenting for Authentic Success. Όπως επισημαίνει, οι γονείς έχουν φτάσει να πιστεύουν, λανθασμένα, ότι σχεδόν κάθε τους κίνηση μπορεί να έχει καθοριστικές συνέπειες για τη μελλοντική επιτυχία του παιδιού. Έτσι, ακόμη και φυσιολογικές διαφορές στην ανάπτυξη μπορεί να μοιάζουν ξαφνικά με προβλήματα που πρέπει να λυθούν.
Ένα παιδί δεν διαβάζει ακόμη στο νηπιαγωγείο, ενώ οι φίλοι του έχουν αρχίσει; Δεν δείχνει ενδιαφέρον για μια δραστηριότητα στην οποία φαίνεται να έχει ταλέντο; Δεν παίρνει τους βαθμούς που περιμέναμε; Σε ένα περιβάλλον όπου η παιδική ηλικία αντιμετωπίζεται όλο και περισσότερο σαν προετοιμασία για την επόμενη επιτυχία, τέτοιες στιγμές μπορούν εύκολα να προκαλέσουν πανικό.
Σύμφωνα με τη Levine, πολλά παιδιά δεν έχουν μάθει να διαβάζουν στο νηπιαγωγείο και αυτό από μόνο του δεν αποτελεί λόγο ανησυχίας. Όπως λέει, τρία χρόνια αργότερα δεν παρατηρείται διαφορά στις αναγνωστικές δεξιότητες ανάμεσα σε παιδιά που έμαθαν να διαβάζουν στο νηπιαγωγείο και σε εκείνα που το κατάφεραν έναν ή ακόμη και δύο χρόνια αργότερα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Φινλανδία, όπου τα παιδιά ξεκινούν την επίσημη σχολική εκπαίδευση στα επτά.
Στην ανάπτυξη, το «νωρίτερα» δεν ισοδυναμεί πάντοτε με το «καλύτερα» και η ταχύτητα με την οποία κατακτάται μια δεξιότητα δεν προδιαγράφει από μόνη της τη μελλοντική πορεία. Περισσότερη σημασία μπορεί να έχει το πώς αισθάνεται το παιδί καθώς μαθαίνει και τι συμπεράσματα βγάζει για τον εαυτό του όταν δεν βρίσκεται στο ίδιο σημείο με τους υπόλοιπους.
Εκεί ακριβώς εντοπίζεται και ένας από τους κινδύνους της συνεχούς σύγκρισης. Όταν μια φυσιολογική αναπτυξιακή διαφορά αντιμετωπίζεται σαν αποτυχία, το παιδί μπορεί να αρχίσει να πιστεύει ότι κάτι δεν πάει καλά με το ίδιο. Και όταν κάθε βαθμός, διάκριση ή επίδοση αποκτά υπερβολική βαρύτητα, υπάρχει ο κίνδυνος να συνδέσει σταδιακά την προσωπική του αξία με το πόσο καλά τα κατάφερε την τελευταία φορά.
Όταν η επιτυχία γίνεται βάρος
Η Levine περιγράφει μια γενιά παιδιών που μεγαλώνει μέσα σε μια κουλτούρα έντονης πίεσης και μετρήσιμων επιτευγμάτων. Καλύτεροι βαθμοί, περισσότερες δραστηριότητες, διακρίσεις και εισαγωγή στα «σωστά» σχολεία γίνονται εύκολα οι δείκτες με τους οποίους κρίνεται αν ένα παιδί βρίσκεται στον σωστό δρόμο.
Αυτό, όμως, αφήνει έξω ένα μεγάλο μέρος της ανάπτυξής του. Ένα παιδί μπορεί να είναι εξαιρετικός μαθητής και παράλληλα να φοβάται υπερβολικά την αποτυχία, να δυσκολεύεται να πάρει αποφάσεις χωρίς επιβεβαίωση ή να μην έχει προλάβει να ανακαλύψει τι το ενδιαφέρει πραγματικά.
Γι’ αυτό η Levine μιλά για «αυθεντική επιτυχία», μια πολύ ευρύτερη έννοια από εκείνη που χωρά σε έναν έλεγχο προόδου. Οι βαθμοί και οι ακαδημαϊκές επιδόσεις έχουν τη θέση τους, αλλά δίπλα τους βρίσκονται η ανθεκτικότητα, η αυτογνωσία, η δημιουργικότητα, η ικανότητα συνεργασίας, οι ουσιαστικές σχέσεις και η δυνατότητα ενός ανθρώπου να βρίσκει νόημα σε αυτό που κάνει.
Ίσως η σημαντικότερη αλλαγή οπτικής είναι να μη σκεφτόμαστε διαρκώς τι χρειάζεται να πετύχει το παιδί φέτος, αλλά ποιον άνθρωπο ελπίζουμε να βλέπουμε μπροστά μας σε δέκα ή είκοσι χρόνια.
Ένα παιδί χρειάζεται χρόνο για να γίνει ο εαυτός του
Η παιδική ηλικία δεν αποτελεί μόνο προθάλαμο της ενήλικης ζωής. Μέσα σε αυτήν το παιδί δοκιμάζει, αλλάζει γνώμη, κάνει φίλους, ανακαλύπτει ενδιαφέροντα, αποτυγχάνει, βαριέται, παίζει και σταδιακά καταλαβαίνει ποιο είναι.
Αυτός είναι και ο λόγος που ένα γεμάτο πρόγραμμα δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη ότι του προσφέρουμε περισσότερα. Ο ελεύθερος χρόνος, το παιχνίδι, ο επαρκής ύπνος και οι στιγμές χωρίς συγκεκριμένο στόχο έχουν τη δική τους θέση στην ανάπτυξη. Αντίστοιχα, ακόμη και ένα εμφανές ταλέντο δεν χρειάζεται να μετατραπεί αμέσως σε project προς αξιοποίηση. Η ενθάρρυνση μπορεί να ανοίξει μια πόρτα· η υπερβολική πίεση μπορεί να κάνει το παιδί να μη θέλει καν να περάσει από αυτήν.
Το ίδιο ισχύει και για τις αποτυχίες. Η παρόρμηση του γονιού να προλάβει κάθε δυσκολία είναι κατανοητή, αλλά ένα παιδί χρειάζεται να διαπιστώσει στην πράξη ότι μπορεί να κάνει λάθος, να απογοητευτεί και να συνεχίσει. Η ανθεκτικότητα δεν καλλιεργείται όταν όλα πηγαίνουν σύμφωνα με το σχέδιο, αλλά όταν υπάρχουν μικρές, διαχειρίσιμες ανατροπές και η ασφάλεια ότι κάποιος βρίσκεται δίπλα του χωρίς να αναλαμβάνει να λύσει τα πάντα.
Ίσως εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση για τους γονείς. Μέσα σε μια κουλτούρα που μετρά συνεχώς την πρόοδο, χρειάζεται μερικές φορές θάρρος για να επιτρέψεις στο παιδί σου απλώς να μεγαλώσει.
Η επιτυχία δεν είναι μια ευθεία διαδρομή που ξεκινά με την πρώιμη ανάγνωση, συνεχίζεται με άριστους βαθμούς και καταλήγει αναπόφευκτα σε μια ευτυχισμένη ενήλικη ζωή. Οι άνθρωποι αλλάζουν κατεύθυνση, κάνουν λάθη, ανακαλύπτουν αργότερα τα ταλέντα τους και πολλές φορές βρίσκουν τον δρόμο τους μέσα από διαδρομές που κανένας γονιός δεν θα μπορούσε να είχε σχεδιάσει εκ των προτέρων.
