Η Θεσσαλονικιά συγγραφέας Έλσα Νικολαΐδου μας ξεναγεί στον δρόμο της ευτυχίας μέσα από τη σοφία των αρχαίων Ελλήνων και το δεύτερο βιβλίο της «Η Φιλοσοφία της Ευτυχίας»
της Αθανασίας Μπίδιου
Η Έλσα Νικολαΐδου μιλά με έναν ήρεμο, καθαρό τρόπο, σαν να προφέρει τις λέξεις με μέτρο όχι από επιτήδευση, αλλά από σεβασμό στη σκέψη. Στη φωνή της διακρίνεται μια γαλήνη που μοιάζει να έχει κερδηθεί με κόπο, μια γαλήνη που προέρχεται από τη φιλοσοφία την ίδια.
Εξάλλου, για τη Θεσσαλονικιά συγγραφέα του βιβλίου «Η Φιλοσοφία της ευτυχίας»( Εκδόσεις Μεταίχμιο) η φιλοσοφία δεν θέτει μόνο τα ερωτήματα – έχει τις απαντήσεις. Σε αυτό το βιβλίο, το δεύτερο μετά το «Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;» η Έλσα Νικολαΐδου επιχειρεί να φέρει τον αναγνώστη σε επαφή με την ουσία της αρχαίας φιλοσοφίας και τον δρόμο προς την ευδαιμονία.
«Θεωρώ ότι αν διαβάσει κάποιος τη «Φιλοσοφία της ευτυχίας» θα κατανοήσει πολλά πράγματα για την έννοια της ευτυχίας», λέει η Έλσα Νικολαΐδου στη Vwoman «καθώς δεν πρόκειται για καταγραφή αποσπασματικών συμβουλών ή συνονθύλευμα συγκεχυμένων απόψεων. Οι αρχαίοι φιλόσοφοι είχαν ορίσει ως σκοπό της ζωής την ευδαιμονία και η κάθε Σχολή πρότεινε τον δικό της δρόμο για την κατάκτησή της. Σκοπός δεν ήταν η τυχαία απόλαυση ή χαρά, αλλά η μόνιμη κατάσταση της ευδαιμονίας, η αντιμετώπιση των δυσκολιών και η συνειδητή βίωση εμπειριών και συναισθημάτων, που θα λειτουργούσαν ως φορείς αναμνήσεων και οδηγοί μελλοντικών αποφάσεων. Το βιβλίο παρουσιάζει τις κύριες θεωρίες ευδαιμονίας της αρχαιότητας -συγκεντρωμένες για πρώτη φορά θα τολμήσω να πω – οι οποίες έχουν δοκιμαστεί από πλήθος ανθρώπων για αιώνες».
Από τη Θεσσαλονίκη στην Κύπρο
Η Έλσα Νικολαΐδου γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη, μια πόλη που ήταν για εκείνη «ολόκληρος ο κόσμος της». Σπούδασε αρχικά Ψυχολογία στο γνωστό ΦΠΨ Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, αλλά γρήγορα διαπίστωσε ότι κάτι έλειπε. Η στροφή στη Φιλοσοφία ήρθε όταν μεταπήδησε στο αντίστοιχο τμήμα, με μεταφορά μαθημάτων από την Ψυχολογία. «Ούτε η Φιλοσοφία με κέρδισε αμέσως», παραδέχεται, «Ώσπου ήρθε το μάθημα “Αριστοτελική φιλοσοφία και σύγχρονη Φυσική” με τη Δήμητρα Σφενδόνη-Μέντζου. Ήταν το μάθημα που άλλαξε τον κόσμο μου -χωρίς να το περιμένω. Στο διάλειμμα, χωρίς να το σκεφτώ, πήγα στο γραφείο της και της είπα ότι ήθελα να κάνω μεταπτυχιακό μαζί της», θυμάται.
Το μόνο που της ζητήθηκε ήταν να αριστεύσει σε όλα τα μαθήματα του εξαμήνου. Τήρησε τη συμφωνία, και λίγους μήνες αργότερα επέστρεψε ως φοιτήτρια μεταπτυχιακού. Η διπλωματική της εργασία είχε τίτλο «Το πρόβλημα του χρόνου στην αρχαιότητα: από τους Προσωκρατικούς έως τον Αϊνστάιν». «Στη συνέχεια, από το πρώτο έτος του μεταπτυχιακού η καθηγήτρια Δήμητρα Σφενδόνη μού πρότεινε να συμμετάσχω σε ένα Συνέδριο με το θέμα μου για τον Χρόνο. Από τότε η φιλοσοφία είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής μου», σημειώνει η Έλσα Νικολαΐδου.
Το 2005, η ζωή την οδήγησε στην Κύπρο, όπου ο σύζυγός της, φυσικός, διορίστηκε πρώτος. Δίδαξε αρχικά σε ιδιωτικό πανεπιστήμιο και ύστερα, για δεκατέσσερα χρόνια, σε ιδιωτικό αγγλικό σχολείο. «Εκεί πρότεινα κάτι που φαινόταν παράτολμο: την εισαγωγή του μαθήματος της Φιλοσοφίας από την Α΄ Δημοτικού ως τη Β΄ Γυμνασίου, γεγονός που συνέβη και μάλιστα συνεχίζεται και σήμερα, τρία χρόνια αφότου έφυγα από το ιδιωτικό για να συνεχίσω στη δημόσια εκπαίδευση της Κύπρου».
Σήμερα διδάσκει Φιλοσοφία στο Λύκειο, διοργανώνει Μαθητικά Συνέδρια Φιλοσοφίας, αλλά και διαλέξεις για ενήλικες στη Σχολή Φιλοσοφίας στη Λάρνακα. Τα τελευταία επτά χρόνια διατηρεί στήλη Φιλοσοφίας σε Κυπριακή εφημερίδα μεγάλης εμβέλειας.
Όπως εξηγεί, ξεκίνησε να γράφει για την εφημερίδα, θέλοντας να αναδείξει την ομορφιά της φιλοσοφίας, την «άλυπη ηδονή» που προσφέρει, κατά τον Αριστοτέλη. Μέσα από τη μελέτη, κατέληξε και στην έννοια της ευτυχίας, στην αρχαιότητα, τότε όπου διαμορφώθηκαν οι κύριες θεωρίες που δεσπόζουν σήμερα. «Οι αρχαίοι έχουν πολλά να συνεισφέρουν στο «πώς θα ζήσουμε» σήμερα. Όσο παράξενο κι αν ακούγεται αυτό. Αρκεί να τους διαβάσουμε από τα ίδια τα έργα τους. Είναι τόσο δομημένα αλλά και απολαυστικά», υπογραμμίζει η Έλσα Νικολαΐδου.
Το κυνήγι της ευτυχίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα
Στη συζήτηση μαζί της, γίνεται σαφές ότι η φιλοσοφία δεν είναι ξεπερασμένη, αλλά απαραίτητη. «Η φιλοσοφία, η αναζήτηση της αλήθειας και το φιλοσοφείν, είναι ανάγκη του ατόμου, το οποίο πάντα θα επιστρέφει στα «αιώνια» όπως τα ονομάζουμε ερωτήματα, εκείνα για τη ζωή και τον σκοπό της, για τον θάνατο και το επέκεινα. Να μην ξεχνάμε ότι οι φιλόσοφοι πρώτοι αναζήτησαν τον σκοπό της ζωής, τον όρισαν και πρότειναν ασκήσεις και τεχνικές για την κατάκτηση της ευτυχίας ή ευδαιμονίας», επισημαίνει.
Στην ερώτηση αν υπάρχει κάποια διαφορά στον τρόπο που οι αρχαίοι όριζαν την ευτυχία και στον τρόπο που τη συζητάμε σήμερα η συγγραφέας της Φιλοσοφίας της Ευτυχίας εκφράζει την πεποίθησή της ότι δεν έχουν αλλάξει πολλά. «Και τότε ο περισσότερος κόσμος πίστευε ότι η ευτυχία βρίσκεται είτε στον πλούτο είτε στη δόξα, στις τιμές και στην πολιτική δύναμη. Ωστόσο, μια ματιά στις ζωές των ισχυρών και πλούσιων ανθρώπων, ήδη από την αρχαιότητα, μαρτυρεί το αντίθετο αποτέλεσμα. Οι αρχαίοι φιλόσοφοι στοχάστηκαν και αφιέρωσαν τη ζωή τους στη διαμόρφωση των θεωριών τους, τις οποίες βίωσαν όπως και οι οπαδοί τους. Ίσως η πιο ουσιαστική διαφορά σήμερα είναι ότι οι θεωρίες της ευδαιμονίας στην αρχαιότητα είχαν εντάξει πρακτικές καθημερινές ασκήσεις που οδηγούσαν στη γνώση, στη συνείδηση και βέβαια στην επιμέλεια, τη φροντίδα του εαυτού, τις οποίες ακολουθούσαν οι μαθητές των σχολών», υπογραμμίζει.
Η ίδια θεωρεί ότι οι αρχαίοι φιλόσοφοι και είχαν κατακτήσει την ευτυχία και η διδασκαλία τους είχε ορατά αποτελέσματα, όπως αποδεικνύεται από τις χιλιάδες ακολούθους της φιλοσοφίας τους. «Ο βασιλιάς της Μακεδονίας Αντίγονος, για παράδειγμα, δεν έχανε τις διαλέξεις του Ζήνωνα του Κιτιέα, του ιδρυτή του Στωικισμού, κάθε φορά που επισκεπτόταν την Αθήνα. Μάλιστα, του είχε ζητήσει να έρθει στη Μακεδονία και να διδάξει την ευτυχία στον λαό του, μια πρόταση που αρνήθηκε ο Ζήνωνας λόγω του προχωρημένου της ηλικίας του, αλλά έστειλε τον μαθητή του Περσαίο. Επομένως, οι φιλόσοφοι δεν ήταν μόνο θεωρητικοί της ευδαιμονίας αλλά και δάσκαλοι ζωής», αναφέρει η Έλσα Νικολαΐδου.
Τα μυστικά της δικής της ευτυχίας
Όταν τη ρωτάω ποια είναι τα συστατικά της ευτυχίας μου απαντά αμέσως: «Θα ξεκινήσω από τη φρόνηση, την πρακτική σοφία, που είναι απαραίτητη δεξιότητα ζωής για τη λήψη αποφάσεων. Η αυτογνωσία, η αυτοσυνειδησία είναι προαπαιτούμενα για την επιμέλεια εαυτού αλλά και για τις επιλογές μας. Η αξία της φιλίας, επίσης, είναι εκ των ων ουκ άνευ. Οι καθημερινές, φιλικές σχέσεις με τους ανθρώπους πρέπει να καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος της ζωής μας, καθώς απαιτούν χρόνο και οικειότητα, όπως λέει ο Αριστοτέλης. Αλλά όλα αυτά έχουν αφετηρία την αγάπη για τη ζωή και τη χαρά που από μόνη της αυτή προσφέρει. Η ζωή είναι ωραία. Αλλά οι περισσότεροι τη θεωρούν δεδομένη. Ευγνωμοσύνη λοιπόν για τη ζωή και όσα αυτή περιλαμβάνει».
«Δεν βλέπω ευτυχισμένους ανθρώπους στην Ελλάδα
Σχεδόν είκοσι χρόνια μετά τη μετακίνησή της, η Έλσα Νικολαΐδου έχει ριζώσει στην Κύπρο, χωρίς ποτέ να απομακρυνθεί από τη Θεσσαλονίκη της καρδιάς της. «Τη Θεσσαλονίκη την επισκέπτομαι συχνά, σε όλες τις (σχολικές) διακοπές, δηλαδή τρεις μήνες τον χρόνο, και απολαμβάνω να βλέπω τους φίλους και την οικογένειά μου. Ωστόσο, δεν έχω μετανιώσει ποτέ για την επιλογή μου να ζήσω και να εργαστώ στην Κύπρο, το αντίθετο, είναι από τις καλύτερες αποφάσεις που έχω ποτέ λάβει», λέει στη Vwoman.
Όταν η κουβέντα φτάνει στην Ελλάδα του σήμερα, η φωνή της αποκτά έναν τόνο σοβαρό: «Δεν βλέπω ευτυχισμένους ανθρώπους στην Ελλάδα, μόνο δυσαρεστημένους -και με το δίκιο τους- γιατί τα σκάνδαλα σε όλα τα επίπεδα, η οικογενειοκρατία που δεν έχει προηγούμενο σε άλλο κράτος, η αναξιοκρατία, η πελατειακή σχέση των κομμάτων, ο ανεξέλεγκτος τουρισμός που οδηγεί στην καταστροφή των φυσικού τοπίου και των πόρων του, και βέβαια η ακρίβεια έχουν οδηγήσει σε ένα κλίμα ανασφάλειας που είναι διάχυτο στις νέες γενιές που μεγαλώνουν με επιδόματα και βλέπουν αξίες να καταστρατηγούνται», τονίζει.
«Λυπάμαι που βλέπω στην εξουσία υπερφίαλους, αλαζόνες, ανθρώπους με προσωπική ατζέντα να περιφέρονται ως δημαγωγοί και να καταλήγουν με τεράστιες περιουσίες. Θα αποφύγω τις συγκρίσεις (σκάνδαλα συμβαίνουν και στην Κύπρο και αλλού) αλλά αυτό το γενικό κλίμα που επικρατεί στην Ελλάδα είναι που με στενοχωρεί περισσότερο, το οποίο οφείλεται στη φτωχοποίηση του ελληνικού λαού που είναι απότοκο της διαφθοράς. Και αυτό, όσο και να συμβαίνει σε άλλα κράτη, στην Ελλάδα αυξάνεται δραματικά», προσθέτει η Έλσα Νικολαΐδου.
Με λίγα λόγια, όπως σημειώνει, απουσιάζει η ηθική από την πολιτική και αυτό δεν είναι καλό. Γιατί διαχέεται και στους πολίτες.
«Δεν θα ήταν κακή η ιδέα του Πλάτωνα, λοιπόν, “να κυβερνήσουν οι φιλόσοφοι ή να φιλοσοφήσουν αυτοί που κυβερνούν” με την έννοια να συναντηθούν η πολιτική δύναμη και η (ηθική) φιλοσοφία στο ίδιο πρόσωπο. Έως ότου να συμβεί αυτό “οι γενιές των ανθρώπων δεν θα πάψουν να υποφέρουν” συμπεραίνει, προφητεύοντας το μέλλον. Βλέπουμε λοιπόν ότι η ευτυχία έχει να κάνει και με το γενικότερο πολιτικό κλίμα της εποχής. Δεν είναι τυχαίο ότι οι δύο κύριες φιλοσοφικές σχολές που ασχολήθηκαν με την ευδαιμονία, ο Στωικισμός και ο Επικουρισμός, ιδρύθηκαν στα ταραγμένα πολιτικά ελληνιστικά χρόνια που ακολούθησαν τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, με σκοπό την αταραξία του ατόμου. Και οι δύο αυτές σχολές γνώρισαν τεράστια απήχηση, ενώ σήμερα δεσπόζουν ως πρακτικές φιλοσοφίες ζωής στον δυτικό κόσμο. Ο Στωικισμός είναι μάλιστα η δημοφιλέστερη φιλοσοφία βίου τα τελευταία χρόνια. Άρα, η φιλοσοφία έχει τις απαντήσεις, δεν θέτει μόνο τα ερωτήματα. Και όσον αφορά την ευτυχία οι αρχαίες θεωρίες ευδαιμονίας φαντάζουν τόσο σύγχρονες. Αν διαβάσουμε τους φιλοσόφους, έχουμε να κερδίσουμε πολλά από τη σοφία τους», καταλήγει.
